"Sơn mài" vừa là tên một nghề thủ công truyền thống của Việt Nam, vừa được dùng rộng rãi để gọi các sản phẩm có bề mặt bóng sâu, nhiều lớp. Trên thị trường, nhiều món hàng gọi là "sơn mài" thực chất dùng sơn tổng hợp. Bài này giúp người làm nghề và người mua hàng phân biệt rõ hai nhóm.
Sơn mài truyền thống: nguyên liệu là nhựa cây sơn
Sơn mài truyền thống dùng sơn ta – nhựa lấy từ cây sơn (thường được nhắc đến là vùng Phú Thọ), chích vỏ cây để thu mủ rồi để lắng, khuấy, lọc thành các loại sơn khác nhau. Một số tên gọi quen thuộc trong nghề:
- Sơn sống: nhựa mới thu, chưa chế biến kỹ, dùng cho các lớp bó, lót.
- Sơn then: sơn đã chế cho màu đen bóng sâu.
- Sơn cánh gián: sơn trong có ánh nâu như cánh gián, dùng phủ, pha màu.
Ngoài nhựa sơn, nghệ nhân dùng các chất liệu trang trí như vàng, bạc thếp, vỏ trứng, vỏ trai, son (đỏ). Các làng nghề sơn mài nổi tiếng gồm Hạ Thái (Hà Nội) và Tương Bình Hiệp (Bình Dương).
Điểm đặc biệt: sơn ta không khô bằng cách bay hơi như sơn thường mà khô nhờ phản ứng với ẩm và oxy trong không khí, có enzyme tự nhiên tham gia. Vì vậy sản phẩm phải được ủ trong buồng (tủ) ẩm, không phải phơi nắng. Nhựa sơn tươi có thể gây dị ứng da mạnh ("sơn ăn"), người làm phải đeo găng và cẩn thận.
Quy trình làm sơn mài truyền thống (tóm tắt)
- Làm vóc: tạo cốt gỗ (hoặc tre, ván), xử lý kỹ để ít co ngót.
- Bó hom: dùng vải màn hoặc giấy bản tẩm sơn, bột (đất, mùn cưa) bó lên cốt để chống nứt và tạo mặt phẳng.
- Lót, hom, thí: phủ nhiều lớp sơn, mỗi lớp ủ khô rồi mài phẳng.
- Vẽ, gắn chất liệu: vẽ, rắc bạc vàng, gắn vỏ trứng, vỏ trai.
- Phủ và mài: phủ sơn lên toàn bộ, ủ khô, rồi mài nước để hình hiện lên dưới lớp sơn. Chính khâu "mài" này tạo nên chiều sâu và là gốc của tên gọi sơn mài.
- Đánh bóng: đánh bằng tay hoặc vật liệu mềm cho bóng.
Toàn bộ quy trình có thể mất nhiều tuần đến vài tháng tùy tác phẩm, nên giá thành cao.
Sơn mài công nghiệp và "giả sơn mài"
Để sản xuất hàng loạt (đồ lưu niệm, hộp, bình, khay, nội thất), các xưởng dùng sơn khác thay sơn ta:
- Sơn điều (sơn cashew): làm từ dầu vỏ hạt điều, có thể khô ngoài không khí, cho màu nâu đen bóng gần giống sơn ta, giá thấp hơn.
- Sơn PU, sơn polyester bóng cao: phun nhiều lớp, chà và đánh bóng để có mặt "bóng gương". Đây là cách làm "giả sơn mài" phổ biến cho nội thất.
- Vẫn có thể kết hợp gắn vỏ trứng, vỏ trai, thếp bạc rồi phủ sơn tổng hợp lên trên.
Hàng dùng sơn tổng hợp không xấu – nó rẻ hơn, nhanh hơn, độ bền bề mặt tốt – nhưng người bán cần ghi đúng tên gọi để khách không hiểu nhầm là sơn ta.
So sánh nhanh
| Tiêu chí | Sơn mài sơn ta | Sơn điều | PU/polyester "giả sơn mài" |
|---|---|---|---|
| Nguồn gốc | Nhựa cây sơn | Dầu vỏ hạt điều | Nhựa tổng hợp |
| Cách khô | Ủ ẩm trong buồng | Khô ngoài không khí | Bay hơi + phản ứng đóng rắn |
| Thời gian làm | Rất lâu | Trung bình | Nhanh, làm hàng loạt |
| Màu sắc đặc trưng | Đen then, cánh gián, son; chiều sâu khi mài | Nâu đen | Mọi màu, bóng gương |
| Giá thành | Cao | Trung bình | Thấp – trung bình |
| Phù hợp | Tranh, tác phẩm, quà tặng cao cấp | Hàng thủ công mỹ nghệ phổ thông | Nội thất, quà lưu niệm số lượng lớn |
Cách nhận biết sơ bộ
- Hỏi chứng từ, nguồn gốc: xưởng làm sơn ta thật thường nói rõ chất liệu và quy trình.
- Bảng màu: sơn ta có bảng màu hạn chế (đen, nâu, đỏ son, vàng bạc); màu xanh dương, hồng tươi, trắng tinh thường là sơn tổng hợp.
- Chiều sâu hình ảnh: tranh sơn mài mài nước có lớp hình "chìm" dưới mặt sơn; hàng phun bóng thì hình nằm trên mặt.
- Giá: sản phẩm sơn ta giá rất rẻ là dấu hiệu cần kiểm tra lại.
Các dấu hiệu trên chỉ mang tính tham khảo; muốn chắc chắn nên hỏi trực tiếp nghệ nhân hoặc làng nghề.
Câu hỏi thường gặp
Sơn mài khác sơn dầu thế nào?
Sơn dầu là màu vẽ pha dầu lanh, khô bằng oxy hóa, vẽ trên vải. Sơn mài truyền thống dùng nhựa cây sơn, phủ nhiều lớp trên vóc gỗ và mài để lộ hình.
Đồ sơn mài có rửa nước được không?
Có thể lau bằng khăn ẩm mềm. Tránh ngâm nước lâu, tránh nắng gắt và nhiệt cao, vì cốt gỗ có thể co ngót gây nứt mặt sơn.
Xưởng nội thất muốn làm mặt bóng kiểu sơn mài nên dùng gì?
Với sản xuất hàng loạt, thường dùng hệ sơn PU hoặc polyester bóng cao, phun nhiều lớp và đánh bóng. Nên hỏi nhà cung cấp sơn về quy trình và làm tấm mẫu trước.
Xem phụ kiện, keo, vật tư ngành gỗ tại: donghunghardware.com
Đông Hưng cung cấp phụ kiện, keo, vật tư ngành gỗ cho xưởng và đại lý. Hotline/Zalo: 0933 034 768. Khách mua sỉ liên hệ Tel/Zalo/Viber: 0984 022 099.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét